» ӨВӨРХАНГАЙ АЙМГИЙН ХАРХОРИН СУМ
ӨВӨРХАНГАЙ АЙМГИЙН ХАРХОРИН СУМ

ЕРӨНХИЙ МЭДЭЭЛЭЛ

 

Хотын түүхэн хөгжил. Монгол улсын түүх, соёлын өлгий, байгалийн үзэсгэлэнт тогтоц бүхий Орхоны хөндий дэх эртний Монголын эзэнт гүрний нийслэл Хархорум хотын туурийн залгаа байрлана. /Хархорин хот нь анх БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн 1956 оны 4 дүгээр сарйн 13-ны өдрийн өдрийн 256 дугаар тогтоолоор үр тарийны чиглэлийн “Хархорин” нэртэй сангийн аж ахуй байгуулагдсан./


1957 оны12 дугаар сард Хархорин сумын АДХГЗ байгуулагдаж, Архангай аймгийн харъяаллаас Өвөрхангай аймгийн харъяалалд шилжүүлсэн байна. 1956 онд худалдааны аг?нт, бага эмчийн салбар, 1857 онд худалдаа бэлтгэл анги, бага сургууль байгуулагдаж улмаар холбоо банкны салбар, ясли, цэцэрлэг байгуулагдан өргөжин хөгжижээ.


Вангийн овоо, Ганган-Орхон, Эрдэнэ толгой, Нарийн хүр, Онгоцон-Ухаа, Жалбаа, Шанх, Орхон  гэсэн 8 багийн 3628 өрхийн 12601 хүн амьдардаг.


Хүн амын тоогоор Өвөрхангай аймгийн 19 сумаас эхнээсээ 2-д, газар нутгийн хэмжээгээр 15-д ордог.


Байршил:


Хархорин сум нь монгол орны төв хэсэг Хангайн бүсэд нийслэл Улаанбаатар хотоос баруун зүгт 343 км,аймгийн төв Арвайхээрээс 138 км-ийн зайтай оршдог. Сумын нутаг дэвсгэрийн баруунаар Архангай аймгийн Хотонт, хойд талаараа мөн аймгийн Хашаант, зүүн урдуур өөрийн аймгийн Бүрд,Зүйл, урд талаараа Хужирт сумуудтай тус тус хиллэдэг.


Газар зүйн онцлог:


Сумын төвийн байрлал хойд өргөрөгийн 47,11, зүүн уртрагийн 102, 48 солбилцолд далайн түвшнээс дээш 1460-1500м өндөрт оршдог. Мөн улсын хөгжлийн гол тэнхлэг-Мянганы замаас 114 км, бүсийн хөгжлийг тэтгэх босоо тэнхлэгээс 20 км, сумаас бүсийн хойд хилийн гарц Бага Илэнхи хүртэл 516 км8 Өмнөговь аймгийн Шивээ хүрэнгийн боомт 512 км-т тус тус байрладаг. Баянхонгор аймгаас 338 км, Булган аймгаас 235 км, Орхон аймгаас 278 км, Архангайгаас 128 км, Мөрөн хотоос 541 км-т оршдог. Хархорин сум нь Хангай Хэнтий уулст их мужийн Хангайн дэд мужийн зүүн хэсэгт хамрагддаг учир гадаога нь ?рөнхийдөө нам уулсын байдлаас голын хөндий рү шилжих элэгдэл хуримтлалын хэв шинж зрнхилсон голын болон голын хурдаст талархаг гадаргад байрладаг. Энэ орчим тэгш хөндийгөөс гадна орчны үнэмлэхүй өндөр цэг суурьшлаас баруун тийш орших Баянзүрх уул 2262м түүнээс хойш, Хангайн овоод 1954м, Их саруул уул 1946м, урд зүгт Вангийн овоо 1735 м, Мэлхий толгой 1606м зэрэг уулсыг нь Орхон голын хөндийгөөр тусгаарлагдах ба баруун талын гадаргын төрх нь өндөрлөг ихэвчлэн боржин чулууллагаас тогтох тул орой нь хад цохио, сэрвэн, дэл хадан хяр чулуулгийн илэрцүүд элбэг байхад урд талын уул нь нам бөмбөгөр орой налуу хажуутай юм. Нутгийн хойд хэсэг болон зүүн талаар нэлээд талархаг Хөгшин Орхон голын өргөн хөндий үргэлжилнэ. Сумын төв байрших хэсэг талархаг харьцах өндөр багатай тэгшивтэр, урагшлах тусам гадаргын байдал өндөрлөг болдог.


Цаг уурын нөхцөл


Орхон  голын сав дагасан хуурайдуу сэрүүн зунтай, хахир хүйтэн өвөлтэй, орон нутгийн чанартай салхитай.
Ø  1 дүгээр сарын дундаж температур -25о С
Ø  7 дугаар сарын дундаж температур +20о С
Ø  Жилийн дундаж салхины хурд 4,6 м/с
Ø  Жилийн хур тундасны  нийлбэр 353 мм

 

Газар нутаг


Нийт газар нутгийн хэмжээ 224116 га.

 

Ангилал  Хэмжээ га

Нийт талбай

эзлэх хувь

1 Хөдөө аж ахуйн газар 154408 68.8
2 Ойн сан бүхий газар 2599 1.1
3 Усан сан бүхий газар 195 0.08
4 Тусгай хэрэгцээний газар 64166 28.8
5 Хот тосгон бусад суурин 2072 0.92
6 Зам шугам сүлжээ 676 0.3

 

Хүн ам


Хүн ам, өрхийн тоо

 

Үзүүлэлт Сумын төвд Хөдөөд Нийт
Хүн амын тоо 8859 3742 12601
Өрхийн тоо 2529 1099 3628
Суурин хүн ам     12601
Түр оршин суугч     2895

 

ЭДИЙН ЗАСАГ


Орон нутгийн төсөв


Сумын төсвийн нийт орлого  нь 4,212,7 сая төгрөг бөгөөд улсын төвлөрсөн  төсвийн шилжүүлэг 4,107,4  сая төгрөг, сумын өөрийн орлого 105.5сая  төгрөгийн орлогоос бүрддэг.


Орон нутгийн ний төсвийн зардал нь 4,212,7 сая төгрөг байна. Нийт зардлын  66 хувь  нь цалин, 7,3 хувь нь нийгмийн даатгалын шимтгэл, 6,7 хувийг  урсгал шилжүүлэг, 20,0 хувийг нь бусад зардал эзэлж байна.


Эдийн засгийн бүтэц


Сумын хэмжээнд 73аж ахуйн нэгж  байгууллага, 131 иргэн үйлдвэрлэл,217 иргэн худалдаа үйлчилгээний чиглэлээр   үйл ажиллагаа явуулж 8,7 тэр бум төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж улсад 232,4 сая, аймагт  632,7 сая,орон нутагт 101,7 сая төгрөгийн татвар төвлөрүүлж байна.
Суманд Өвөрхангай аймаг дахь сум дундын 2-р шүүх,сум Прокурорын газар, Хархорин дахь цагдаагийн хэлтэс,ШШГЕГ-ын  харъяа ШШГАлба, Онцгой байдлын Гал Унтараах  45-р анги  зэрэг хууль хяналтын байгуулагууд үйл ажиллагаа явуулж байна.


 Тус суманд ҮХААЯ-ны харъяа ТЭДСан, ”Хархорин”ХХК, ”Зандан шоо риса”ХХК, АЗЗА-Хархорин” ХК, ”Алтантэрэм”ХХК зэрэг  томоохон аж ахуй нэгжүүд үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа нь аж үйлдвэрийн бүтцэд томоохон нөлөө үзүүлж байна.


“Хархорин”ХК нь томоохон чацарганы аж ахуй эрхлэж байгаль орчинд таатай нөлөө үзүүлж, хөрсний элэгдэл, цөлжилтөөс хамгаалахын зэрэгцээ экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн сумын иргэд  нийлүүлж байна.

Ажиллах хүч салбараар:

 

Салбар Хэмжих нэгж Сумын төвд Хөдөөд Нийт
Үйлдвэрлэл Хүн 807   807
Хөдөө аж ахуй Хүн 2116 860 2976
Үйлчилгээ Хүн 1535   1535
Нийт Хүн 4458 860 5318

 

Хөдөө аж ахуй
 
Малын бүтэц
 
Сумын хэмжээнд нийт 192,0 мянган толгой мал тоологдсоноос цэвэр үүлдэр, эрлийз, нутгийн шилмэл омгийн 5,4  мянган толгой мал тоологдсон  нь нийт малын  2,9 хувь байна. 860 малчин өрх, 342 малтай өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 33,1  хувийг эзлэж байна.
 
Газар тариалан:
 
Сумын хэмжээнд 18871 га эргэлтийн талбайтай жилд 3405 га талбайд үр тариа, 90 га  талбайд төмс, 58 га талбайд хүнсний ногоо, 435 га талбайд тэжээлийн ургамал тариалж 2820 тн үр тариа,664,2 тн хүнсний ногоо,937 тн төмс, 385 тн тэжээлийн ургамал хураан авч аймгийн хэмжээнд нэгдүгээрт орж байна.
 
Дэд бүтэц, Харилцаа холбоо
 
Зам тээвэр: Улаанбаатар хот,Цэцэрлэг хот, Хужирт сумтай хатуу хучилттай  замаар холбогдсон.Хот дотороо 5,4 км хатуу хучилттай замтай.
 
Цахилгаан хангамж :
 
Төвийн эрчим хүчний системд холбогдсон. 35 кв-ын -27,6 км ЦДАШ, 10 кв-ын ЦДАШ- 27,6 км, 0.22-0.4 кв-ын 57кмЦДАШугамтай.
 
110/35/10 кв-ын 20000 кВА хүчин чадалтай  дэд станцтай /дамжуулах/. 35/0.4 кв-ын дэд станц-7 /ЭБЦТСТӨ”ХК/, 10/0.4 кв-ын дэд станц 45, бусад туслах тоноглолууд, хэмжүүрийн болон өндөр хүчдэлийн лаборатортой.Цахилгаан  эрчим хүчээр бүрэн хангагдсан цаашид өргөтгөл хийх бүрэн  боломжтой.
 
Дулаан хангамж
 
Хархорин хот нь төвлөрсөн халаалтын системтэй боловч одоо энэ систем нь ажилладаггүй. Хэрэглэгчид өөр өөртөө жижиг тогоо суурилуулан өөрсдийн хэрэгцээг хангажнийт 19 уурын зуух ажиллаж  байна.
 
Холбоожуулалт
 
“Хархорин мэдээлэл холбоо сүлжээ” ТӨХК нь 5 ажилтантай өөрийн үндсэн байранд үйл ажиллагаа явуулж байна. Радио релей болонMobicom баруун чиглэл шилэн кабель мегистрал skynet work хойд чиглэл мегситрал, суманд фикик кабель хэвийн үйл ажиллагаагаар ханган ажиллаж байна.
 
”Хас” банк, Мобикомын салбар, “Хаан” банк, ЦШС-ны салбарууд нийт 4 байгуулага интернэт сүлжээнд холбогдож өөрийн үйл ажиллагааг явуулдаг.                     
 
Хагас автоматын нягтруулга бүхий 5 сувагтай тул Монгол улсын аль ч аймаг, хоттой шууд холбогдон ярих, бичих боломжтой. Хархориноос35 км зайд орших “Гурван толгой” уулын орой дээрх Радио Релейний 108-р дамжуулах станцаас бага оврын релейний станцаар дамжуулан Монгол Улсын Цахилгаан Холбооны сүлжээнд холбогддог.
 
Тус холбооны салбар нь  Герман улсын sumsung –EWSD  маркийн 1500 хэрэглэгчийн станцтай. Нийт 350хэрэглэгчтэй бөгөөд үүнээс албан хэрэгцээнд 95цэг, хувь амины хэрэгцээнд 252цэг ажиллаж байна. Үүнээс олон улсын болон хот хоорондын шууд ярих, мэдээлэл солилцох, факсдах гаралтын 3 суваг, оролтын 2 сувагтай юм. Интернетийн 112 хэрэглэгчэй.
 
Илгээмж, хэвлэл түгээлт, шуудангийн үйлчилгээг 7 хоногт 3 удаа аймгийн төв Арвайхээр хотоос, нийслэл Улаанбаатар хотоос өдөр бүр хүлээн авч  түгээж үйлчилдэг.
 
Усан хангамж,ариутгах татуурга
 
Хархорин сумын төвийнусан хангамжийн төвлөрсөн системнь 2012 онд ашиглалтанд орж “Хархоринус суваг” ОНӨХХК нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулан иргэд, аж ахуй нэгж байгууллагыг ундны усны эх үүсвэрээр ханган ажиллаж байна.  Дээрхи байгууламж нь 30,0 мян хүн амыг хангах хүчин чадалтай, гүний 2 худгаас усаа татаж 500 метр кубын багтаамжтай 2 усан санд төвлөрүүлэн 3 ус түгээх байраар иргэдэд ундны усыг түгээж байна. Сумын төвд үйл ажиллагаа явуулж байгаа 15 төсөвт байгууллага цэвэр усны шугамд холбогдон гадаад, дотоод холболтуудаа хийлгэн үйл ажиллагаа нь хэвийн явагдаж байна. 
 
Мөн сумын төвийн усан хангамжинд зориулагдсан 6 гүний худаг, аж ахуй нэгж байгууллагын дотоодын хэрэгцээнд 15 гүний худаг тус тус ашиглагдаж байна.
 
Ариутгах татуурга:
 
Хархорин хотын ариутгах татуургын төвлөрсөн шугам сүлжээ нь 1979онд ашиглалтанд орон2012 онд дахин засварлагдсан.
 
Бохир усны насос станц нь CD18/56 маркийн хоёр насостой, насос станц нэг маягийн зургаар баригдаж, засварлагдан ашиглалтанд орон одоогоор үйл ажиллагаа нь хэвийн явагдаж байна.
 
Цэвэрлэх байгууламж:
 
Хархорин хотын цэвэрлэх байгууламж нь энгийн биологийн цэвэрлэгээтэй цэвэрлэх байгууламжаас бүрдэнэ.
 
Үүнд:
Хүлээн авах камер
2 үет тунгаагуур 1 ширхэг, диаметр 9 м
80х100м-ийн харьцаатай 2 ширхэг шүүрүүлэн карт орно.
Сумын төвд үйл ажиллагаа явуулж байгаа 15 төсөвт байгууллага бохир усны шугамд холбогдон гадаад, дотоод холболтуудаа хийлгэн үйл ажиллагаа нь хэвийн явагдаж байна. 
 

НИЙГЭМ
 
Орон сууцны хангамж
 
Одоогийн байдлаар нийтийн орон сууцанд 527буюу хүн амын 4,1хувь нь, 12074буюу хүн амын үлдсэн 95.9хувь нь гэр хороололд амьдарч байна.
 
2012 онд шинээр 60айл,25 айлын орон сууц баригдахаар суурь ажлаа эхлүүлсэн.Цаашид орон сууц баригдахад цахилгаан, цэвэр бохир усны шугамд холбогдох боломжтой.
 
Хүн амын орон сууцны хангамжийг сууцны төрлөөр авч үзвэл:
 
а). Нийтийн орон сууцны1- 2 давхар сууц
б). Гэр болон хувиараа барьсан энгийн сууц гэсэн үндсэн 2 төрөл байна.Одоо байгаа цөөн тооны орон сууц нь 1970-1980-аад оны үед сангийн аж ахуйн ажилчдад зориулж барьсан 2 айл, 8 айл, 12 айлын сууцнууд бөгөөд цахилгаанаас өөр инженерийн ямар ч хангамжгүй, элэгдэж хуучирсан, цаашид ашиглах боломж муутай сууцнууд юм.
 
Боловсрол
 
Сургуулийн өмнөх боловсролыг 4 цэцэрлэгээр дамжуулан олгож, жилд 650 гаруй хүүхдийг хүмүүжүүлж, хамрагдвал зохих хүүхдийн 50 хүрэхгүй хувь нь сургуулийн өмнөх боловсролын үндсэн бүлэгт хамрагдаж байна.
 
Сургуулийн өмнөх боловсролын системд 58 багш, ажилчид  ажиллаж, цэцэрлэгийн дундаж ор ашиглалт 100 хувьтай байдаг.
 
Цэцэрлэгийн насны хүүхдүүдийг СӨБ-д бүрэн хамруулах зорилгоор цэцэрлэгийн ээлжийн, нүүдлийн, гэр цэцэрлэгийг зуны улиралд ажиллуулж, хэвшээд байна. 
 
Ерөнхий боловсролын 3 сургуулийн 82 бүлэгт 2471 хүүхэд суралцаж байна. Ерөнхий боловсролын сургуульд жилд дунджаар 250 гаруй хүүхэд элсэн орж, 340 гаруй хүүхэд төгсдөг ба энэ үзүүлэлт жилээс жилд өсөх хандлагатай байна. ЕБС-ийн нэг багшид 21 хүүхэд ногдож, анги дүүргэлт 30 хувьтай байна. Ерөнхий боловсролын сургуулийн системд 254 багш, ажилчид ажиллаж, хамран сургалтын хувь 99,7 хувь байна.    
 
Хуучин эмнэлэгийн байранд байрлах 125 ортой дотуур байранд 167 хүүхэд хамрагдаж байгаа нь дотуур байранд амьдрах шаарлагатай хүүхдийн 85 орчим хувийг хангаж байна.
 
Эрүүл мэнд
 
Сумын хэмжээнд эрүүл мэндийн 3 байгууллага /үүнээс 2 хувийн хэвшлийн эмнэлэг/, 2 үүдэн эмнэлэг эмнэлгийн үйлчилгээг иргэдэд хүргэж тэдгээрт 112 хүн ажиллаж байгаагийн 20 нь их эмч байна. Өрхийн эмнэлэг нь өөрийн үйлчлэх хүрээний 9542 иргэнд эмнэлгийн анхан шатны үйлчилгээг үзүүлж байна.
 
Нэгдсэн эмнэлгийн амбулаториор жилд дунджаар 22000 гаруй хүнд үзлэг хийж, 16 үзүүлэлт бүхий шинжилгээг 5000 гаруй хийж,  стационарт жилд 2200-2300 өвчтөнийг хэвтүүлэн эмчилдэг.
 
Түргэн тусламжийн алба нь 1 их эмч, 4 бага эмч, 4 сувилагч, 5 жолоочтой. Жилд дунджаар төвийн 2400-2600, алсын      400-500 дуудлагыг хүлээн авч гүйцэтгэдэг.
 
Ажилгүйдэл ядуурал
 
Суманд бүртгэлтэй ажилгүй иргэд 238 байна. Нийт ажилгүй иргэдийн 55 хувийг эмэгтэйчүүд эзлэж байна. Ажилгүйчүүдээс  дээд боловсролтой 54, бүрэн дунд боловсролтой 24,Тусгай дунд 93,бүрэн бус боловсролтой 16, бага боловсролтой 6, боловсролгүй 3, техник мэргэжлийн 42  хүн байна
 
Соёл, спорт

 

Хархорин сумын соёлын төв нь 1961 онд байгуулагдсан. Эрхлэгч, номын санч, хөгжмийн багш, бүжгийн багш, үйлчлэгч гэсэн 5 орон тоотойгоор урлаг, соёлын үйл ажиллагаа явуулж байна.
 
Жилд дундажаар 103-112 арга хэмжээ зохион байгуулж 20 гаруй мянган иргэдэд урлагийн тоглолт, номын сангийн болон соёл олон нийтийн ажил, кино, явуулын соёлын үйлчилгээ үзүүлж, хөгжим, бүжиг, дууны төрөл бүрийн дугуйлан хичээллүүлж байна.
 
Сумын спорт заал ашиглалтын шаардлага хангахгүйн улмаас  ЕБСургуулийн спортын 3, ШШГАлбаны спорт зааланд  спортын арга хэмжээ зохион байгуулж байна.
 
Тус суманд ахуйн үйлчилгээний нэгдсэн төв байхгүй 6зочид буудал, 2халуун усны газар, 44хүнсний дэлгүүрүйл ажиллагаа явуулж байна.

Нийгмийн үйлчилгээний барилга байгууламж
 

Сургууль Хүүхэд 2471
Сургуулийн дотуур байр Хүүхэд 167
Цэцэрлэг Хүүхэд 487
Эмнэлэг/хэвтэж эмчлүүлэх/ Ор 95
Соёлын төв тоо 1
Номын сан суудал 20
Банк тоо 3
Халуун ус  Шүршүүр 15

 

Шашин сүм, хийд
 
Шанхын хийд, Эрдэнэ зуу хийд, Дамба равжаалан сангийн хийд, Балсажавын хийд  үйл ажиллагаа явуулж байна.

 

 

Түүх соёл,аялал жуулчлал
 
Орхоны хөндийн түүхийн дурсгалт газрууд эртний нийслэл Хархорум хот,Эрдэнэ зуу музей зэрэг олон түүх соёлын газруудаараа Монгол улсад төдийгүй гадаадын зочид, жуулчдын сонирхолыг зүй есоор татаж байгаа бөгөөд аялал жуучлал эрчимтэй хөгжиж байна.
 
Орхон голын хөндий нь түүх соёлын дурсгалаараа монголд төдийгүй ази тивд дээгүүр байр эзэлдэг өлгий нутаг юм. Мянган дурсгалт Орхоны хөндий хэмээн нэрлэсэн нь эрт дээр үеэс хүн амьдарч суурьшиж байснаас улбаалан өөрсдийнхөө үйл амьдралтай холбоотой хэдэн зуун хөшөө дурсгалыг үлдээжээ. Энэ бүхэн нь Монгол улсын түүхэн үнэнийг тодорхойлох үнэт дурсгал болохын зэрэгцээ аялал жуулчлал хөгжүүлэхэд чухал нөлөө үзүүлж байна.
 
Дэлхийн өв-Орхоны хөндийн соёлын дурсгалт газар болон Монголын эзэнт гүрний нийслэл Хархорум хоттой холбогдолтой түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийг хадгалж хамгаалах, судлах, сурталчлах үүрэг бүхий "Хархорум" музей ажиллаж байна.


Түүх соёлын дурсгалууд
 
- Эрдэнэ зуу музей,хийд
 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

- Хархорум  хотын  туурь
 
- Шанхын хийд
 
- Мойлтын  ам
 
-  Орхон-7палеолитийн дурсгал
(62.000–20.000  жилийн  өмнө)
 
- Гүмбийн  дэнж  дэхь  буган  хөшөө  ба  эртний булш оршуулга
 
- Бага Эрээний хүн чулуу
 
- Бумбатын өвөрийн хүн чулуу
 
- Хархорумын нэгдүгээр монгол бичээс.
 
- Бага арцатын монгол булш
 
- Жаргалантын хиргисүүр.
 
- Маамуу толгойн булш
 
Хархорин сум нь аялал жуучлалын томоохон төв бөгөөд дотоодын болон олон улсын аялал жуулчлал эрчимтэй хөгжиж 20 тохилог жуулчны бааз ажиллаж жилдээ 30000 жуулчин хүлээн авч байна
 
ХОТ БАЙГУУЛАЛТ, БАРИЛГА
 
УИХ-ын 1994 оны  58 дугаар тогтоолоор аймгийн зэрэглэлтэй хот, 2003 оны 1 дүгээр тогтоолоор Хангайн бүсийн тулгуур төв хот болсон.
 
2004 онд Хангайн бүсийн тугуур төв Хархорин хотын ерөнхий төлөвлөгөөг улсын төсвийн санхүүжилтээр хийж Засгийн газрын 132  тоот тогтоолоор батлуулан хэрэгжилтийг зохион байгуулан ажиллаж байна.
 
Хархорин сумын хэмжээнд 19638,2 га газрыг иргэн аж ахуй нэгж байгууллагын  өмчлөл, эзэмшилд олгоод байна.Үүнээс
 
- 3242 иргэн 274 га газар өмчлүүлсэнээс Гэр бүлийн хэрэгцээний зориулатаар 3224 иргэнд 271,3, аж ахуйн зориулалтаар 18 иргэнд 3,4 га газрыг өмчлүүлсэн.
 
- 344 иргэн аж ахуй нэгж байгууллага газар тариалангийн зориулалтаар 18871 га
 
- 86 аж ахуй нэгж байгууллага 453 га газрыг үйлдвэрлэл үйлчилгээний зориулалтаар
 
- 18 аж ахуй нэгж 40,2 га газрыг аялал жуулчлалын баазын зориулалтаар  тус тус  эзэмшиж байна.
 
СУМЫН ХӨГЖЛИЙН ЗОРИЛТ
 
Хөгжлийн тэргүүлэх чиглэлийг “Аялал жуулчлал, үйлдвэр үйлчилгээ тэргүүлсэн, бүсийн засаг захиргаа, шинжлэх ухаан  мэдээлэл, нийгэм соёл үйлчилгээний төв” болох зорилгоо тавьж дараах зорилтуудыг дэвшүүлэн ажиллаж байна.
 
- Байгалийн сонин тогтоц,рашаан ус, түүх соёлын дурсгалт зүйлүүдийг түшиглэн аялал жуулчлалыг хөгжүүлж нутгийн брэнд бүтээгдэхүүнтэй болох/ Гар урлал, Чацаргана/
 
- Ажлын байрыг 1,5  дахин нэмэгдүүлж ажиллах хүчний байршлыг хүн амын суурьшил, газар нутгийн зохион байгуулалт, эдийн засгийн бүтэцтэй уялдуулан зөв байршуулах
 
- Дэд бүтэц хөгжсөн орон сууцны хороололуудыг байгуулах
 
- 20000 –аас доошгүй хүн амтай  хот болгоно.
 
УЛСЫН ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТААР БАРИГДСАН БАРИЛГА БАЙГУУЛАМЖ
 
- Хархорин дахь Цагдаагийн хэлтэсийн барилга
 
- Хархорин музей
 
-  Бага сургууль цэцэрлэгийн цогцолбор
 
- Нэгдсэн эмнэлэгийн өргөтгөл
 
- Ганган-Орхон, Эрдэнэтолгой багийн төв
 
- Цаг уурын станцын барилга
 
- ОБ-ын аврах гал унтраах 45-р ангийн барилга
 
- Эрдэнэ зуу музейн дуганы засвар, тохиолол хамгаалалтын системийн шинэчлэл
 
- Хархорин дахь Сум дундын 2-р шүүхийн барилга
 
- Инженерийн шугам сүлжээ,төвлөрсөн усан хангамжийн систем, цэвэрлэх байгууламжийн өргөтгөл
 
- Хархорин 4-р цэцэрлэг, 100 хүүхдийн цэцэрлэг
 
- 1,6 км хатуу хучилттай зам /Хот дотор/
 
- ШШГЕГазрын харъяа Хархорин дахь ШШГАлбаны  320  ялтны байр
 
- Бизнесс хөгжлийн төв
 
- 200 м2 авто машины зогсоол
 
- Хархорин-Хужирт чиглэлийн хатуу хучилттай авто зам
 
- Шашны лецей сургуулийн барилгыг эхлүүлсэн.
 
- Элсэн тасархай-Хархорин чиглэлийн 77 км хатуу хучилттай замын шинэчлэлийн ажлыг эхлүүлсэн.

 

Хархорумын 4 яст мэлхий

 

Нэгэн цагт бидний өвөг дээдсүүдийн нийслэллэн сууж байсан Их Монгол улсын анхны нийслэл Хархорум хотын туурийн орчмоос дөрвөн том чулуун яст мэлхий олдсон.


Эдгээр мэлхийнүүдийг ямар учиртай хэдий цаг үеийнх вэ? гэдгийг мэдэх хүн цөөн бөгөөд зөвхөн тэдгээрийг судалсан эрдэмтэд л мэдэж байж болох юм. Иймээс тэдгээрийн учир шалтгааныг багахан ч болов тодруулж та бүхэнд хүргэж байна.
 
Чулуун яст мэлхийнүүдийг саарал өнгийн боржин чулуугаар хийсэн, дунджаар 2.6 метр урт, 1 метр өндөр, 1.2 метр өргөн бөгөөд жин нь 10 тонн орчим юм. Тэдгээр мэлхийнүүд нь бүтээгдсэн цаг хугацаа, хэлбэр, ур хийцийн хувьд өөр өөр юм.
Бидний өвөг дээдсүүд ордон, сүм дуган зэрэг ямар нэгэн томоохон барилга байгууламж бариад түүнд зориулж яст мэлхийн суурьтай гэрэлт хөшөө босгодог байсан байна.


Яст мэлхий бүтээдгийн учир нь уг чанартаа хүмүүсийн шүтлэг, итгэл бишрэлтэй холбоотой байв. Үерийн ус руу яст мэлхийн амыг харуулж тавихад хошуу нь үерийн усыг хагалж хүчийг нь сулруулдаг гэсэн аман яриа байдаг ажээ. Иймээс яст мэлхийг хотыг усны аюул үерээс авран хамгаалахын үүднээс байрлуулдаг байжээ. Мөн мэлхий газрын сөрөг энергийг сорсоноор тус газарт эерэг энерги буй болдог гэх бөгөөд тохиолдож болох гай тотгорыг өөртөө үүрэх, өвчнийг өөртөө авдаг, эзэндээ сайн чанаруудаа харамгүй өгдөг*, мөн гадуураа хатуу хуягтай тул гадны халдлага дайралтаас хамгаалах, урт насладаг учир удаан оршин тогтнохыг бэлэгддэг гэх зэрэг утгуудаар мэлхийнүүдийг байрлуулдаг байжээ хэмээн судлаачид үздэг байна.


Эрдэнэ зуу хийдийн хойно орших чулуун яст мэлхий

 

Уг мэлхий нь чулуун мэлхийнүүдийн хамгийн том нь бөгөөд булчинлаг хөл, урт хумстай савар, хурц шүд бүхий том амтай, хөл, хуяг хоёрыг нь галын дөл мэт хээ гаргаж холбосон нь зохиомжлон дүрсэлсэн могой ч юм уу гэмээр байдаг. Яст мэлхийн хуягийг маш нямбай хийжээ. Биеийнх нь дунд буй хуягийн хавтангууд зургаан булантай, зууван хэлбэртэй, дээгүүр нь сувдан хэлхээ мэт гол зураас гаргасан байна. Яст мэлхийний нурууны голд дөрвөлжин оруулга нүхтэй, тэрхүү нүхэнд Өгэдэй хааны үед барьж эхлээд Мөнх хааны үед барьж дууссан маш том гоёмсог Буддын шашины сүмд зориулж босгосон гэрэлт хөшөөг суурилуулсан байжээ. Уг гэрэлт хөшөө нь нүүрэн талдаа монгол ар талдаа хятад бичигтэй. Бичээсийн утга нь Чингис хаан 1220 онд Хархорум хотыг байгуулах зарлиг буулгаж түүний хүү Өгэдэй хаан өөрийн ордноо босгосон, Мөнх хаан 90 м өндөр, таван давхар, алтан дээвэртэй гоёмсог буддын сүм бариулж тэрхүү сүмийг хожим Юань гүрний сүүлчийн хаан Тогоонтөмөр сэргээн засварласан тухай мэдээг тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Энэхүү дурсгал нь Хархорум хот байгуулагдсаныг нотлох түүхэн бодит баримт юм. Уг гэрэлт хөшөөг 1346 онд Тогоонтөмөр хааны зарлигаар босгосон бөгөөд уг гэрэлт хөшөөний гурван хэсэг хугархай Хархорум музейн үзэсгэлэнгийн танхимд тавигдсан байгаа.

 

Мэлхийт толгойн мэлхий чулуу

 

Эрдэнэ Зуу хийдээс урагш 3 км орчимд байх Мэлхийт толгой хэмээх жижиг толгой дээр ордоны туурь байдаг ба туурийн дэргэд энэхүү чулуун мэлхий нь оршдог. Мэлхийн нуруун дээр гэрэлт хөшөө босгож байсан болохыг илэрхийлэх хонхор нүх байна. 2 талын бөөрөн дээр тогосыг бие биерүү нь харуулан урлан сийлжээ. Уг дурсгал нь эрдэнэ зуу хийдийн ар талд байгаа мэлхийнээс ур хийцийн хувьд өөр байх ба хэлбэр төрхөөрөө түүнээс эрт хийгдсэн гэж үзэх үндэслэлтэй юм. 1995-1996 онд ЮНЕСКО-ийн судалгааны анги мэлхий чулуун дээрхи бичээсийг Юань улсын сурвалж бичгүүдэд үндэслэн мэдээлэлтэй харьцуулан үзэж XIII зууны үед Шихихутагийн байгуулсан Тогосын ордны ор үлдэц мөн гэсэн дүгнэлт хийжээ.

 
 

 

Хархорум хотын зүүн хаалганы ойролцоох яст мэлхий

 

Хархорум хотын зүүн хаалганы ойролцоо бас нэгэн яст мэлхий байдаг. Одоогоор судалгааны эргэлтэнд ороогүй байгаа бөгөөд нарийн судлагдсаны дараа дэлгэрэнгүй хүргэх болно.
 

 

 

 

 

 

Бага хүрээний яст мэлхий

 

Сүүлийн мэлхий нь Хархорин сумын төвөөс баруун урагш 25 км-ын зайд Орхон голын зүүн эрэг дээрхи Бага хүрээ хэмээх газар бий. Энд дутуу засаад орхисон яст мэлхий байдаг. Энэ дурсгал нь Өгэдэй хааны ордны дэргэдэх чулуун мэлхийтэй хэмжээ, урласан байдал, ашигласан хэрэглэгдэхүүнээрээ адил юм. Энд XIII зууны үеийн Хархорум хотын чулуун урлангийн газар байсан болов уу гэж судлаачид үздэг байна. Бага элстэйд буй мэлхийг урьд нь дутуу засаад орхисон байсан бөгөөд хожим нүд, ам, хуяг, хөл зэргийг нэмж сийлбэрлэсэн байна.

 

 

 

 

 

Санал асуулга

Та манай вэб сайтаас ямар мэдээллийг авч ашигладаг вэ?

ЗДТГ-ын мэдээлэл
ИТХ-ын мэдээлэл
Сумын шинэ мэдээ мэдээлэл
Тендерийн мэдээлэл
Төрийн үйлчилгээ
Тогтоол шийдвэр