» » » “ЭРДЭНЭ ЗУУГИЙН ЦАМ” (төсөл)
“ЭРДЭНЭ ЗУУГИЙН ЦАМ” (төсөл)

“ЭРДЭНЭЗУУ ЦАМ” ТӨСӨЛ

 

НЭГ. ТӨСЛИЙН ХУРААНГУЙ

 

Төсөл хэрэгжүүлэх хугацаа:          2014-2016 он

Төсөл хэрэгжих газар, хаяг: Өвөрхангай аймаг, Хархорин сум,

Утас:  70327136, 70327110  99059260    99967889

Факс: 70327136

Цахим хаяг:  nyamaa_9327@yahoo.com

Цахим хуудас: www.kharakhorum.mn

Төслийн товч тайлбар: Хархорин сум нь Монголын аялал жуулчлалын томоохон түшиц газар болохын хувьд түүх, соёл, аялал жуулчлалыг тэргүүлэх чиглэл болгон хөгжүүлэх зорилго тавин ажиллаж байна. Зорилгынхоо хүрээнд 2014-2016 онд хэрэгжүүлэх “Хархорин-Соёлын өв” хөтөлбөр боловсруулсан бөгөөд тус хөтөлбөрийн гол зорилгын нэг болох “Эрдэнэ Зуугийн цам” төслийг хэрэгжүүлэхээр ажлын хэсэг байгуулан ажиллаж байна. 

Эрдэнэзуугийн цам төсөл нь 3 үе шаттайгаар хэрэгжих бөгөөд төслийн эхний хэсгийг 2014 онд хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байгаа юм. Нэн түрүүнд  Эрдэнэзуугийн цамын түүхийн талаар  судалгаа  явуулж, баримт материал цуглуулах ажил хийгдэх бөгөөд түүнчлэн цамын бүжигт хэрэглэгддэг байсан хэрэглэгдэхүүний гол хэсгийг урлаж ажил хийгдэх бөгөөд чойжин сахиуснуудын дүр бүтээхийн өмнө заавал эзэмшсэн байх ёстой дэг ёс, авшиг хүртээх сургалтыг лам хуврагуудын дунд явуулна.  Төслийн эхний үед цамын 10 дүрийг бүтээх, цамын сургалт хийх, өвгөд, буга зэрэг цамын бүрэлдэхүүн хэсгийг өөрсдийн хүчээр хийх ажлыг зохион байгуулна.

 Мөн 2014 оны зун Хархоринд  болох Монголч эрдэмтдийн чуулга уулзалтын үеэр Монголын Их Цамыг Эрдэнэзууд тавьж Эрдэнэзуугийн цамыг хөгжүүлэх зорилгоо олон нийтэд таниулах ажлыг зохион байгуулахаар төлөвлөж байна. Энэхүү төслийг үе шаттайгаар хэрэгжүүлэн Монголын Буддын шашны анхны сүм хийд Эрдэнэзууд шашин соёлын  энэхүү өвөрмөц гайхамшигт бүтээлийг ёс жаяг, бүтэц бүрэлдэхүүнээр нь тавих явдал бол энэ төслийн гол зорилго юм.

Эрдэнэ Зуугийн цам нь Монгол дахь бурхны шашны зан үйлд нэвтэрсэн анхны багт бүжиг бөгөөд тухайн үед хамгийн алдартайд тооцогдож байсан юм. Цам бүжиг нь маш сүрлэг сайхан болдог ба зөвхөн шашины зан үйл байсангүй нийт ард түмний баяр байсан гэдгийг судлаачид онцлон тэмдэглэдэг. Иймээс Эрдэнэ Зуугийн цамыг жинхэнэ дэг жаягаар нь сэргээн Эрдэнэ Зуу хийдийн уран барилга болон шашны зан үйлийн  давтагдашгүй чанартай холбон нэгэн цогц бүтээл, үзмэр болгон тавьж хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх зорилгоор тус төслийг хэрэгжүүлэхээр зорьж байгаа билээ. 

 

ХОЁР. ТӨСӨЛ ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧИЙН ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛГА

Хархорин сум нь анх БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн 1956 оны 4 дүгээр сарын 13-ны өдрийн өдрийн 256 дугаар тогтоолоор үр тарианы чиглэлийн сум сангийн аж ахуй болж байгуулагдсан. Тус сум нь одоогийн  байдлаар засаг захиргааны 8 баг, 3628 өрх,  12601 хүн амтай.

Хүн амын тоогоор Өвөрхангай аймгийн 19 сумаас  2-т  ордог томоохон суурин юм. Хархорин сум нь Монгол орны төв хэсэг Хангайн бүсэд нийслэл Улаанбаатар хотоос баруун зүгт 343 км, аймгийн төв Арвайхээрээс 138 км-ийн зайтай оршдог. Нийт газар нутгийн хэмжээ 224116 га.  

Орхон голын хөндий нь түүх соёлын дурсгалаараа Монголд төдийгүй Ази тивд дээгүүр байр эзэлдэг өлгий нутаг юм. Нэн эртний үеэс хүн амьдран суурьшиж байснаас улбаалан өөрсдийнхөө үйл амьдралтай холбоотой хэдэн зуун хөшөө дурсгалыг үлдээснээр Түмэн Дурсгалт Орхоны хөндий хэмээн алдаршсан. Орхоны хөндий тэр дундаа Хархорин сумын нутаг дэвсгэрт мянга мянган дурсгал оршдог бөгөөд үүнээс эртний нийслэл Хархорум хотын туурь, Эрдэнэ зуу, Шанхын хийд зэрэг олон түүх, соёлын дурсгалт газруудаараа Монгол улсад төдийгүй гадаадын зочид, жуулчдын сонирхолыг зүй есоор татаж байдаг.

Хархорин сум нь Орхоны хөндийн аялал жуулчлалын төв бүс нутаг бөгөөд  жилдээ нийт 30 гаруй мянган гадаад, дотоодын жуулчин хүлээн авч байна. Одоогоор жуулчид, үзэгч сонирхогчдод түүх дурсгалаа "Хархорум" , Эрдэнэ зуу музейгээр дамжуулан сурталчилдаг. 

Цаашид Хархорин сумын хөгжлийн тэргүүлэх чиглэлийг “Аялал жуулчлал, үйлдвэр үйлчилгээ тэргүүлсэн, хангайн бүсийн засаг захиргаа, шинжлэх ухаан,  мэдээлэл, нийгэм, соёлын төв” болох зорилго тавин ажиллаж байгаа билээ.  

  

ГУРАВ. ТӨСЛИЙН ҮНДЭСЛЭЛ, ХЭРЭГЦЭЭ, ШААРДЛАГА

Монгол хүний оюун сэтгэлгээний хөгжил, монгол үндэсний оршин тогтнол, аюулгүй байдал,улс орны ирээдүйн хөгжилд чухал байр суурь эзлэх уламжлалт соёлоо хадгалж хамгаалах, сэргээх, сурталчлах, хүн төрөлхтний соёлын дэвшилтэт ололттой жишиглэн хөгжүүлэх нь өнөө бидний эрхэм үүрэг юм. Иймээс уламжлалт соёлын томоохон өвд  тооцогдох Эрдэнэ Зуугийн цамыг сэргээж түүх уламжлал ёс жаягаар нь хөгжүүлэх шаардлага чухлаар тавигдаж байна.

 “Эрдэнэ Зуугийн цам”  төсөл нь Хархорин сумын  түүх, соёл, аялал жуулчлалыг тэргүүлэх чиглэл болгон хөгжүүлэх зорилгын  хүрээнд  2014-2016 онд хэрэгжүүлэх “Хархорин-Соёлын өв” хөтөлбөрийн нэн чухал хэсэг  бөгөөд энэ төслийг хэрэгжүүлснээр шашны, урлаг соёлын маш сонирхолтой зан үйлийг сэргээж  олны хүртээл болгоно гэж  төсөл санаачлагчид үзэж байгаа юм.  

Цамын тухай: Цам нь хамаг амьтан зовлонгийн шалтгаанаас хагацаж амгалан лугаа учирч, бие биеийг алагчлалгүй үзэх, амгалан жаргалантай байх, төгс гэгээрлийн замд саад тотгор болдог муу сэтгэлээс үүдэлтэй буруу үзэл, хорлох сэтгэл, атаа жөтөө, тэрсүүд дайсагнал зэрэг элдэв муу шалтгааныг дарах тухайд үйлддэг бурхан шашины нэгэн том зан үйл юм.

Цам буюу багт бүжиг нь угтаа Энэтхэгийн очирын бүжиг буюу нууц дотоод бясалгалын бүжгээс сурвалжтай ажээ. Улмаар 775 онд Төвдөд бурханы шашин дэлгэрэх үед улааны урсгалын алдарт тарничин ловон Бадамжунай дэглэлтээр  Самъяа хийдэд лус савдгийг номхотгох зорилгоор анхны цамын үүсэл тавигджээ.

Монголд Эрдэнэ Зуугийн номч  цорж Лувсандагвадаржаа өөрийн шавь Билэгт нансу гэлэн Сэнгэравдантай хамтран Төвдийн Намжил дацангийн цамын гарын авлагыг үндэс болгон “Номыг тэтгэгч нийтийн гайс хийгээд балингийн үүднээс шашны дайсныг гэсгээх цамын гол оршвой” хэмээх судрыг зохиож, 1786 онд цамыг анхлан дэглэсэн түүхтэй. Улмаар Хөх хотын урлаач Доржоор удирдуулан Монголын олон урлаач нараар цамын хувцас, баг, гоёл чимэглэлийг хоёр сар гаруй хугацаанд урлуулан хийлгэжээ. Эрдэнэ Зуугийн цам нь Монголын анхны багт бүжиг бөгөөд Их хүрээнд цам гарахаас 40 жилийн өмнө дэглэгдсэн байдаг.

Эрдэнэ Зуугийн цамын бүжгийн онцлог нь “ертөнцөөс хагацсан чойжин” хэмээх шашин номын бясалгалын тангарагтан сахиус Гомбогүр голлосон 28 цамаар голлон бүжиглэдэг мөн жаажин цэрэг гэх 20 гаруй энгийн хүмүүс, хөх, цагаан, шар хэмээх гурван өвгөн бүжиглэдэг зэргээрээ бусад хийдүүдээс ялгаатай байна. Судлаачдын тэмдэглэснээр Эрдэнэ зуугийн цам нь ганц шашины чойжин сахиусуудын явдлыг үзүүлэх бус басхүү ертөнцийн бодит амьдралын зарим зүйлийг цамнаж үзүүлдэгээрээ онцлогтой ажээ.

Цам нь нарийн дэс дараа, дэг журамтай, үйл ажиллагаа нь сонин сайхан дүрийн дараалал хөдөлгөөн ёс төгөлдөр, намба жаягтай байсан байна.

Нийт 100 гаруй цам цамнадаг байсан бөгөөд Их бүрээ, Хэнгэрэг, Цан, Дун, Сэлнэн, Бишгүүр, Дуу дарам, Ганлин зэрэг хөгжмийн зэмсгүүдийг 300 орчим лам шавь нар тоглуулдаг байсан нь маш сүрлэг сэтгэл хөдөлгөм байжээ. Энэ тухай академич Б.Я.Владиморцов “цамын хөгжим гойд гайхамшигтай сайхан бөгөөд түүнийг сонссон хүн тэр хөгжмийн их сүр жавхланг лав мартахгүй байх” гэж бичиж байжээ. Мөн Эрдэнэ зуугийн цамыг нүдээр үзсэн оросын эрдэмтэн А.М.Позднеев тус хийдэд томоохон хурал цамын үеэр тус бүр 49 бүрээ, 49 хэнгэрэг, 9 дуу дарам бусад хөгжмийн зэмсэгтэй нийт 300 хөгжимчид ажилладаг байсныг тэмдэглэжээ.

Цамын бүжгийн талбай нь долоон давхар тойрог хэлбэртэй байх ба талбайн захад мунхаг, шунаг, дур зэргээс үүдэлтэй сөрөг муу хүч энергийг бэлгэдэн хийсэн Жахар,  Сор хоёрыг залсан байдаг ба зан үйлээ гүйцээсний дараа Жахар, Сор хоёрыг шатааснаар цам өндөрлөдөг.

Эрдэнэ зуугийн цамын баг хувцас хэрэглэлийн тухай судлахад ач холбогдолтой нэгэн сурвалж Монгол Улсын төв номын санд хадгалагдаж байна. Энэ нь Бадаргуулт төрийн 8-р оны /1882/ долоон сарын шинийн 2-нд өлзий учрал бүрдсэн эрхэм сайн өдрөөс эхлэн Эрдэнэ Зуугийн цамын баг, хувцас аль зүйлийг үзэж Чимбун, Багбун нар нэгэн хувийн дэвтэр данс үйлдсэн нь болой” хэмээх бичиг болно. Уг дансанд Эрдэнэ Зуугийн цамын багуудын нэр, тоо, хэмжээ, материал тэдгээрийн хэрэглэлийг тодорхойлон бичсэн байдаг.

Эрдэнэ Зуугийн цам нь шашины баяр төдийгүй уулзаагүй удсан хүмүүс уулзалдаж сонин сайхнаа хөөрөлдөж, унасан морь, өмссөн хувцас, зүүл чимэглэл, эдэлж хэрэглэж байгаараа бие биедээ ямар яваагаа таниулдаг ард түмний баяр болтлоо өргөжсөн байна. Хамгийн сүүлд 1935 онд хоёр удаа цамнаад дахин гараагүй юм. Ийнхүү цам нь 1786-1935 хүртэл 150-иад жил Монголын ард түмний оюун санааны томоохон соёл болон хөгжиж иржээ.

 

ДӨРӨВ. ТӨСЛИЙН ЗОРИЛГО, ЗОРИЛТ

Зорилго: Мартагдах, устах аюулд өртөөд байгаа уламжлалт Эрдэнэ Зуугийн цам бүжгийг судлах, сурталчлах, өвлүүлэх замаар үндэсний соёл урлагийг дэлхий нийтэд сурталчлан таниулах, Монголын соёлын нөлөөллийг өргөжүүлэх, давтагдашгүй чанарыг баталгаажуулах

Зорилт:

  • Бясалгал, тарнийн ном заалгах, арга барил дэг жаягийг сурах, судалгаа хийх
  • Эрдэнэ Зуугийн цамын хувцас, хэрэглэл, баг, хөгжмийн зэмсгүүд зэрэг биет зүйлсийн судалгаа хийх, сурвалжлан олох, сэргээх  
  • Орон нутгийн болон мэргэжлийн байгууллагуудтай хамтран цамын баг, хувцас хэрэглэл хийлгэх
  • Цам дэглэх ажлыг зохион байгуулах
  • Цам бүжгийг олны хүртээл болгох зорилгоор иргэд олон нийт, гадаад дотоодын жуулчдад цахим болон бусад хэлбэрээр сурталчлах
  • Жил бүрийн арга хэмжээг баримтжуулах, сан бүрдүүлэх, цаашид өвлүүлэх ажлыг зохион байгуулах

 

ТАВ. ТӨСЛИЙН ХҮРЭЭНД ХИЙЖ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА

Хийгдэх ажил

Хугацаа

Хариуцах эзэн

Тайлбар

1

Эрдэнэзуу цамын талаар судалгаа хийх /цамын өмсгөл зүүлт, барьц, хөгжим хэрэгсэл, тоглолтын дэг /

2014оны 1-р улирал

Ажлын хэсэг

Н.Баасансүрэн

О.Эрдэнэчулуун

Д.Хишигт

Мэргэжлийн байгууллагууд, эрдэмтэд, судлаачид

2

Төсөл боловсруулж мэргэжлийн байгууллагуудад хандах

2014оны 1-р улирал

Ажлын хэсэг

Н.Баасансүрэн

О.Эрдэнэчулуун

Д.Хишигт

 

3

Эрдэнэ Зуу хийд, Шанхын хийд болон бусад лам нарт энэтхэг түвдээс тусгай багш залж цамын зан үйлийн сургалт хийх, авшиг хүртээх, бүжгийн хөдөлгөөнийг дэглүүлэх

2014 он

Ажлын хэсэг

Эрдэнэзуу болон Баруун хүрээ хийд

 

4

Цамын баг, хувцас, чимэг зүүлт, хэрэгсэл хийх

2014-2016

Ажлын хэсэг

Мэргэжлийн байгууллагатай хамтран /СӨТ/

5

Монголын Их цамыг Эрдэнэ Зуу-д тавих

2014 оны 7 сар

Ажлын хэсэг

Монголын Их цам ТББ

6

Цамын бүжгийн сургалт авах

2014 он

Ажлын хэсэг

Эрдэнэзуу болон баруун хийд

Монголын Их цам ТББ

7

Эрдэнэзуугийн цамыг сурталчилах

2014-2016

Ажлын хэсэг

Хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудтай хамтран

8

Эрдэнэзуугийн цамыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тавьж нээх

2016 оны намрын дунд сар

Ажлын хэсэг

Сумын сүм хийдүүд болон мэргэжлийн байгууллагатай хамтран

9

 

 

 

 

 

ЗУРГАА. ТӨСЛИЙН ҮР ДҮН

“Эрдэнэзуугийн цам” төсөл хэрэгжсэнээр Хархорин сум төдийгүй Монголын соёл, аялал жуулчлалд нэг том бүтээгдэхүүн бий болох бөгөөд гадаад, дотоодын жуулчдыг татан сумын нийгэм эдийн засгийн хөгжилд эерэг үр дүн гарна.

ДОЛОО. ТӨСЛИЙН ТӨСӨВ

Энэхүү төсөл нь маш их судалгаа, хөрөнгө хүч, цаг хугацаа  шаардсан ажил бөгөөд бид эхний ээлжинд 2014 онд шаардагдах хөрөнгийн хэмжээг  тусгалаа.  

7.1 Төслийн нийт төсөв: 78,000,000

Төсвөөс: 70,000,000

Сумын оролцоо: 8.000,000

7.1.1. Эрдэнэзуу цам төслийн 2014 онд шаардагдах хөрөнгийн хэмжээ

Хийгдэх ажил үйлчилгээ

Тоо ширхэг

Нэг бүрийн үнэ

Нийт үнэ

Тайлбар

1

Цамын хувцас хэрэгсэл хийх

10

4,500,000

45,000,000

2014 онд Чойжил, Замунди, Махгал, Гонгор, Очирваань, Намсрай, Лхам, Сэндом, Жамсран, Шалши гэсэн 10 цамыг хийх зорилт тавьж байна.

2

Буга -2, үхэр, маахай, цагаан, шар, хөх өвгөний баг бусад хувцас хэрэгсэл  хийх

4

2000,000

8,000,000

Өөрсдийн хүчээр хийнэ

3

Судалгаа хийж, хөгжмийн зэмсгийг захиалгаар хийлгэх

 

 

5,000,000

 

Нийт төсөв

58,000,000

 

Шаардлагатай байгаа төсөв

58,000,000

 

 

7.1.2. 2014 онд Хархоринд зохион байгуулагдах Монголч эрдэмтдийн уулзалтын үеэр гарах зардал

Хийгдэх ажил үйлчилгээ

Тоо ширхэг

Нэг бүрийн үнэ

Нийт үнэ

Тайлбар

1

Их Цамыг урьж авчрах

1

15,000,000

15,000,000

Их цамыг Эрдэнэзууд тавьж цамыг сурталчлах

2

Цамын зан үйл болон цамын бүжгийн сургалт авах

1

5,000,000

5,000,000

Эрдэнэзуу хийд болон баруун хийдийн лам нарт сургалт авах

Нийт төсөв

20,000,000

 

Шаардлагатай байгаа төсөв

20,000,000

 

 

 

 

АЖЛЫН ХЭСЭГ

2014 оны 3 сар

 

Санал асуулга

Та манай вэб сайтаас ямар мэдээллийг авч ашигладаг вэ?

ЗДТГ-ын мэдээлэл
ИТХ-ын мэдээлэл
Сумын шинэ мэдээ мэдээлэл
Тендерийн мэдээлэл
Төрийн үйлчилгээ
Тогтоол шийдвэр